NederlandsEnglishFrançaisDeutschEspañol

STOF TER OVERDENKING – Deel 2: Het Stanford prison experiment

STOF TER OVERDENKING – Deel 2: Het Stanford prison experiment

Wat vooraf ging

Er moet een verklaring zijn waarom bijna de gehele bevolking achter de coronamaatregelen staat en het regiem blindelings en kritiekloos volgt. Is het vanuit de psychosociale wetenschap te verklaren? Zijn er experimenten geweest waaruit valt af te leiden hoe de massa zou reageren? Wat leerde men van deze experimenten? Hadden regeringen dit gedrag kunnen of horen te voorzien en hadden ze daarom een ander pad horen te kiezen? Of hebben ze de lessen uit deze experimenten misbruikt voor hun eigen weerzinwekkende doeleinden?

Deel 1 van de reeks ging over het Milgram-experiment uit de jaren zestig en een herhaling ervan door een Frans team in 2010. De Fransen voegden aan de opzet van Milgram het element televisie toe. Het doel was te bepalen of en zo ja, hoe en in welke mate televisie het gedrag van mensen beïnvloedt. Het resultaat is niet bemoedigend. Blinde, vaak kritiekloze gehoorzaamheid aan een vorm van gezag zorgt dat mensen hun eigen morele code over goed en kwaad loslaten.

Dit deel belicht het Stanford prison experiment. Een nogal roemrucht experiment uit 1971. Roemrucht omdat het een grote inhoudelijk impact had en omdat het ook veel kritiek heeft gekregen. Ondanks die kritiek er zijn wel belangrijke lessen te trekken uit dit experiment.

Het experiment
In 1971 organiseerden de psycholoog Philip Zimbardo en zijn collega’s een experiment dat de impact onderzocht op mensen wanneer ze in de rol van gevangene of bewaker werden gezet. Het werd bekend als het Stanford Prison experiment en werd een van de meest bekende experimenten in de psychologie.

Zimbardo en Milgram (zie deel 1 van de serie) waren voormalig klasgenoten. Zimbardo wilde iets toevoegen aan het onderzoek van Milgram namelijk de impact van de situatie op het gedrag van mensen.

Het Zimbardoteam stelde zich de volgende vraag: ‘Stel, je neemt gewone, gezonde, lichamelijk en psychisch stabiele jongelui. Je vertelt ze vooraf dat ze in een gesimuleerde gevangenis komen en dat hun burgerrechten het raam uit gaan. Zou hun menselijkheid, hun goedheid in deze kwaadaardige situatie boven komen drijven of juist niet?’

De deelnemers

De onderzoekers richtten in de kelder van de Stanford Universiteit een namaakgevangenis in. Ze selecteerden uit een groep van 70 vrijwilligers, 24 studenten die de rol zouden krijgen van gevangene of cipier. Geen van hen had een criminele achtergrond of psychische problemen en waren allen gezond. Ze gingen tegen 15 dollar per dag akkoord met deelname aan het twee weken durende experiment.

Opzet en procedure

De gesimuleerde gevangenis had drie cellen van 2 meter bij 2,70. In elke cel zaten drie gevangenen met voor elk een brits. Tegenover de cellen waren kamers ingericht voor de bewakers en de directeur. Een klein kamertje was ingericht als isoleercel. En tenslotte was er een kleine kamer die als luchtplaats fungeerde. De 24 deelnemers werden willekeurig gedeeld; 12 gevangenen en 12 cipiers. De cipiers kregen uniformen en brillen met spiegelglazen. Zo werden ze anoniem gemaakt. Ze draaiden met zijn drieën shifts van 8 uur. Er was 24/7 bewaking. Na elke shift mochten de bewakers naar huis tot hun volgende dienst. De onderzoekers observeerden de bewakers en gevangenen via verborgen camera’s en microfoons. Gevangenen werden aangesproken met een nummer en in een gevangenispak gestoken.

Cruciaal punt, iedereen kon op elk moment zelf uit het experiment stappen.

 

Resultaten van het Stanford Prison experiment

De gevangenen en cipiers mochten met elkaar omgaan zoals ze wilden maar er ontstond een spiraal van vijandig en onmenselijk gedrag. De bewakers gedroegen zich agressief en misbruikten hun gezag. De gevangenen daarentegen werden passief, moedeloos en gedeprimeerd inclusief de emoties die daarbij horen zoals huilbuien en angstaanvallen. Bij de bewakers kwam almaar meer gewelddadig gedrag voor en de gevangen vertoonden tekenen van extreme stress en angst. Oorspronkelijk was een onderzoeksperiode gepland van twee weken maar al na zes dagen werd de stekker eruit getrokken. Vijf gevangenen werden zelfs al voor dat moment uit het experiment gehaald.

Niet alleen de bewakers en de gevangenen maar ook de onderzoekers verloren het contact met de realiteit terwijl zij juist met een objectieve afstandelijkheid zouden moeten observeren. Zelfs Zimbardo, de initiatiefnemer van het experiment die tegelijk ook in de rol zat van gevangenisdirecteur, zag het misbruik en het agressieve gedrag van de bewakers over het hoofd of tolereerde het. Een studente in het onderzoeksteam, Christiana Maslach, uitte haar bedenkingen over de omstandigheden in de gesimuleerde gevangenis en stelde dat het experiment moreel-ethisch niet door de beugel kon. Haar stellingname leidde tot het afbreken van het experiment. Opvallend is dat zij de enige was die bezwaar maakte van het hele onderzoeksteam. Dit is conform de bevindingen van Milgram; maar een enkeling is ongehoorzaam aan het gezag.

‘Slechts een paar deelnemers waren in die situatie in staat weerstand te bieden aan de verleiding hun macht, gezag en dominante positie te misbruiken en zo een de schijn van moraliteit en fatsoen op te houden. Ik behoorde overduidelijk niet tot die groep,’ zo schreef Zimbardo later in zijn boek The Lucifer Effect.

 

De betekenis van het de resultaten van het Stanford Prison experiment

Volgens Zimbardo en zijn collega’s toont het experiment aan dat de situatie waarin mensen verkeren een enorme invloed uitoefent op hun gedrag. Omdat de bewakers in een positie van macht werden geplaatst, begonnen ze zich te gedragen op een manier zoals ze zich normaal gesproken in hun dagelijks leven niet zouden gedragen. De gevangenen, die geen enkele controle hadden op hun situatie, werden passief en gedeprimeerd.

Kritiek op het experiment

De resultaten van het experiment waren zo bar en boos dat het inderdaad als onethisch werd bestempeld. Christiana Maslach had de spijker op de kop geslagen. Er kwam een gedragscode voor onderzoekers die werd vastgelegd in De Ethische Code van het Amerikaans Psychologische Genootschap. Zimbardo bekende later dat er ethische problemen waren rondom het onderzoek en dat het onderzoek eerder afgebroken had moeten worden. Zelfs al voor dag zes toen de stekker er voortijdig uit ging.

Anderen kritiseerden het gegeven dat alle deelnemers blanke jongemannen waren uit de middenklasse en daarom de resultaten niet representatief kunnen zijn voor bredere lagen van de bevolking.

Weer andere hadden kritiek op de gesimuleerde gevangenis. Die week, uit den aard van het onderzoek, af van een daadwerkelijke, echte gevangenis. Dit zou van invloed kunnen zijn op het gedrag van bewakers en gevangenen.

Dit neemt niet weg dat het Stanford Experiment een belangrijke studie was die inzicht gaf in hoe het gedrag van mensen wordt beïnvloed door de situatie waarin ze worden gebracht. Het misbruik zoals in de concentratiekampen van bijvoorbeeld de nazi’s en de Jappen en de goelags van de Sovjetunie en meer recent in de Abu Ghraib gevangenis in Irak, onderstrepen de bevindingen van Zimbardo.

De parallellen – Stanford XL

In het voorjaar werden letterlijk honderdduizenden medeburgers veelal tegen hun wil opgesloten in hun zorginstelling, verpleegtehuis, gehandicapteninstelling of revalidatiecentrum. Dit waren geen fitte, jonge mensen zonder fysieke of psychologische problemen. Dit zijn mensen die veelal oud en versleten zijn en leiden aan allerlei kwalen; ze zitten er niet voor niks. Dit waren volgens het regiem in wording de ‘kwetsbaren in de maatschappij die bescherming nodig hadden’.

En hoe gingen ze dat doen? Door hen in een situatie te brengen die sterke gelijkenis vertoont met de gevangenen in het Stanford experiment.

Alle medewerkers van de instellingen werden ongevraagd gedwongen (!) in de rol van onbezoldigd bewaker en gevangenisdirecteur in dienst van het regiem in wording. Ze volgden slaafs en kritiekloos de regels van het regiem, legden daar hun eigen regels bovenop. Ze onderwierpen zonder protest hun ‘cliënten’ aan deze dwang, opgelegd door het regiem, omdat dit ervaren werd als het gezag dat je dient te gehoorzamen. (zie deel 1 over Milgram). Vaak verscherpten ze de regels nog. Dat strekte zich zelfs uit tot het ringeloren en commanderen van familie van de bewoners. Er was willekeur in regels, de duur ervan, in de straffen bij ongehoorzaamheid.

Medewerkers dragen mondluiers, soms ook brillen of haarnetjes; deze anonimiseren en scheppen afstand. Juist om die reden droegen de Stanford-cipiers allemaal een spiegelbril. Stuk voor stuk uitingen van misbruik van het nieuwverworven gezag, zoals we in het Stanford experiment ook zagen.

 

Cliënten werden plots gevangenen in hun eigen (te)huis. Hun doen en laten werd tot op de laatste millimeter gedicteerd door de directie daarbij ijverig en kritiekloos geholpen door managers en de medewerkers op de werkvloer. Elke vergrijp van een bewoner werd gerapporteerd. De directie trad met volkomen willekeur en veronachtzaming van alle rechten van de bewoners op als rechter en uitvoerder van opgelegde straffen. De burgerrechten van bewoners gingen, net als bij het Stanford experiment, het raam uit. Voor de directie/medewerkers was/is er geen risico op enige repercussie net als in het Stanford experiment er voor de cipiers ook geen repercussies waren.

De invloed van de bewoners, nu feitelijk gevangenen, op hun situatie was nul komma nul. Zij konden zowel letterlijk als figuurlijk nergens terecht om hier verandering in te brengen. En deze situatie duurt nog immer voort. En wie denkt dat het nu rozengeur en maneschijn is in de tehuizen onder het ‘lichte’ regiem, u dwaalt. Maar u hoeft mij niet te geloven, ga vrijwillig in zo’n tehuis, betaal kost en inwoning en onderga het regiem een maand of drie. Daarna praten we verder.

Een ernstige verzwaring voor de bewoners is het gegeven dat, in tegenstelling tot het Stanford-experiment, er geen enkele supervisie van buitenaf is op houding en gedrag van directies en medewerkers. Niemand kon of wilde die verantwoordelijkheid hebben of men kijkt gehoorzaam weg. Niemand die objectief rapporteert hoe de gezondheid en het welzijn van bewoners zich ontwikkelt. Niemand die de stekker eruit kan trekken ongeacht wat de gevolgen in de tehuizen zijn voor de bewoners van dit regiem. Iedereen die er anders over denkt, wordt platgewalst.

In het Stanford-experiment kon elke deelnemer eruit stappen op elk gewenst moment. De ouderen, in een afhankelijkheidspositie qua zorg, kunnen letterlijk en figuurlijk geen kant op. En de families hebben geen enkel machtsmiddel om directies tot bezinning te brengen of de mogelijkheid hen strafrechtelijk aan te pakken. Bovendien, hoever moet je moreel en ethisch in het moeras gezonken zijn om mensen in een afhankelijkheidspositie qua zorg zo te behandelen? Waar haal je het lef vandaan te beweren dat dit voor hun bestwil is zonder dat dat ook maar door iets wordt onderbouwd?

En zo gaat al bijna een jaar voorbij zonder dat er daadwerkelijk zicht is op de ontwikkeling van de mentale en fysieke gezondheid van onze opa’s en oma’s, ouders, schoonouders, ooms, tantes, vrienden en bekenden wonend in zo instituut.

Voor de hoax hoorde je met regelmaat over misbruik van ouderen en dat deze afschuwelijke praktijken uitgebannen moesten worden. Toen betrof het, erg genoeg overigens, wellicht enkele honderden kwetsbare ouderen. Nu letterlijk tweehonderdduizend.

En er is niemand, directie noch overkoepelend orgaan die hardop de vraag heeft gesteld of dit moreel en ethisch door de beugel kon of kan. Niemand. Voor vele tienduizenden is hun levensavond verziekt, gedompeld in een permanente diepe angst en verregaande vereenzaming. Dat is een schandvlek die nooit meer uit te wissen is.

De parallellen – Stanford XXXL

Helaas blijft de remake van het Stanford experiment niet beperkt tot de tehuizen. De hele samenleving (of wat daar nog voor doorgaat) zit gedwongen, niet vrijwillig in het Stanford experiment XXXL.

Aan de ene kant een regiem dat met volkomen willekeur regels stelt die onbegrijpelijk zijn, ze wijzigt naar believen, geld of straffen uitdeelt naar willekeur, verdeeldheid zaait. Precies zoals de bewakers in het oorspronkelijke experiment ook deden.

En dat alles wordt in stand gehouden door een volkomen anoniem bureaucratie van gehoorzame, kritiekloze ambtenaren. Vergist u niet. Diezelfde beroepsgroep van gehoorzame, kritiekloze, anonieme ambtenaren werkten in WOII ijverig mee aan de Jodenvervolging. Nederland scoorde om die reden het hoogste percentage afgevoerde joden in West-Europa; 75%. (bron: Rob Bakker, Boekhouders van de Holocaust).

Tegelijkertijd bewijzen politie en justitie slechts lippendienst aan wet en recht en zijn in werkelijkheid niet meer dan lakeien van hun politieke broodheren. Zelfs de rechterlijke macht blijkt ernstig gecorrumpeerd. Dat blijkt niet alleen uit hun optreden tijdens coronaprocessen maar ook zeker, en bewezen, bij de behandeling van rechtszaken in de toeslagenaffaire (bron: parlementaire enquête toeslagenaffaire).

En aan de andere kant, geen burger die ontsnappen kan aan de verregaande dwang. Het is hooguit het volume mensen dat maakt dat de controle en dwang nog geen 100% is. Maar daar wordt hard aan gewerkt uiteraard. De regels worden steeds absurder en strakker. Gelijk een wurgslang smoort de Staat DDR Nederlanden zijn prooi, de burger, langzaam maar zeker. Letterlijk door mondluierplicht en figuurlijk door het rücksichtslos ausradieren van elke vorm van ongehoorzaamheid, opstandigheid, kritiek of protest. Google ‘verzetsmuseum, jodenvervolging, overzicht’ en zie hoe dat werkt.

Macht corrumpeert

Het Milgram-experiment toont aan hoe blinde gehoorzaamheid aan het gezag tot uitwassen in gedrag kan leiden.

Het Stanford experiment toont dat aan dat ongebreidelde macht tot gelijksoortige uitwassen leidt. In beiden werd schade toegebracht aan medemensen. In beiden lieten de veroorzakers van het leed hun morele waarden van goed en kwaad los. En stel dan voor dat we die twee combineren en loslaten op de gehele samenleving zonder dat iemand eruit kan stappen. Zonder dat er enige toezichthouder is die de stekker uit dit ‘experiment’ kan trekken; genoeg is genoeg. Dat is wat er nu aan de hand is.

Iedereen die de documentaire van het Franse team bekijkt dat het Milgram-experiment over deed, moet zichzelf afvragen in welke mate hij of zij zelf geneigd is om kritiekloos tegenover elke vorm van gezag te staan. (zie deel 1 van deze reeks).

En denk nou niet dat u er niet bij hoort. De kans is 80% dat u zult gehoorzamen zelfs wanneer u bedenkingen zou hebben. Dat bewijzen niet alleen de experimenten maar ook als je om je heen kijkt en ziet wat er gebeurt in de samenleving.

‘Macht corrumpeert en absolute macht corrumpeert absoluut’, aldus Lord Acton, een 19e-eeuwse historicus. Op zijn plat Hollands, het zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen. Zij met zwakke benen werden voorheen nog in toom gehouden door wet, recht en orde. Maar daar is geen sprake meer van. Vrij baan voor elk potentaatje in spé zoals BOA’s, ambtenaren, politie, Openbaar Ministerie, politici, zorgpersoneel en hun directeuren om volledig los te gaan zonder dat dat enige consequentie heeft. Sterker nog, ze krijgen een schouderklopje van het gezag of wat men ervaart als het gezag.

 

Hoe langer iemand in een positie van macht verkeert, hoe groter de kans en hoe groter de omvang van het machtsmisbruik zal zijn. Dat is een goed gedocumenteerd feit. Daarom zou geen enkele politicus langer dan een zeer bepaalde periode macht horen uit te oefenen. De verleiding is te groot en de consequenties zijn te groot zoals recent nog maar weer eens bewezen in de toeslagenaffaire.

Bedenk daarbij ook dat ‘geboren politicus’ géén synoniem is van ‘geboren leider’. Ook al denken veel Nederlanders helaas dat dat wel zo is.

In het volgende artikel komt een experiment aan de orde dat werd uitgevoerd op een Amerikaanse middelbare school: The Wave.

Ik wens u wijsheid.

Karel Nuks

Lees hier Deel 1

STOF TER OVERDENKING – Deel 1: Het Milgram-experiment

Interessant? Like en deel dit geluid! Reageer en hou het netjes en respectvol.

Subscribe
Abonneren op
guest
Mag uw echte naam zijn of een pseudoniem
Niet verplicht
2 Reacties
oudste
nieuwste meest gestemd
Inline Feedbacks
Zie alle comments

We hebben uw hulp hard nodig

Laatste nieuws

NederlandsEnglishFrançaisDeutschEspañol
2
0
Laat jouw mening horen maar houdt het netjes!x
()
x